پرسش‌نامه عملکرد خانواده مک‌مستر شامل ۶۰ عبارت درباره موقعیت‌ها و روابط خانوادگی است. پاسخ‌دهنده مشخص می‌کند هر عبارت تا چه اندازه وضعیت خانواده او را توصیف می‌کند.

پاسخ‌ها در یک طیف چهاردرجه‌ای ثبت می‌شوند:

• کاملاً موافقم
• موافقم
• مخالفم
• کاملاً مخالفم

بر اساس الگوی اصلی FAD، پاسخ‌ها برای هر خرده‌مقیاس به‌صورت جداگانه محاسبه می‌شوند و در نهایت برای هر یک از ابعاد خانواده یک نمره مستقل به دست می‌آید. نسخه اصلی از نمره‌های ۱ تا ۴ استفاده می‌کند و پس از اصلاح جهت گویه‌ها، نمره بالاتر نشان‌دهنده مشکلات بیشتر در عملکرد خانواده است.

در گزارش نهایی محصول می‌توان جهت نمره‌گذاری را برای فهم ساده‌تر کاربر بازنمایی کرد؛ به‌گونه‌ای که نمره بالاتر نشان‌دهنده عملکرد مطلوب‌تر باشد، مشروط بر اینکه این تبدیل به‌صورت یکنواخت و مستند انجام شود.

مؤلفه‌های مورد ارزیابی

عملکرد کلی خانواده

تصویری عمومی از کیفیت عملکرد خانواده ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد خانواده تا چه اندازه از نظر همکاری، حمایت، ارتباط و مدیریت امور روزمره عملکرد مناسبی دارد.

حل مسئله

توانایی خانواده در شناسایی مشکلات، بررسی راه‌حل‌ها، تصمیم‌گیری و پیگیری نتیجه تصمیم‌ها را بررسی می‌کند.

ارتباط خانوادگی

به میزان روشن، مستقیم و قابل‌فهم بودن انتقال اطلاعات، خواسته‌ها و پیام‌ها میان اعضای خانواده مربوط است.

خودکارآمدی خانوادگی

در این گزارش به توانایی خانواده برای سازمان‌دهی و انجام مسئولیت‌های ضروری، تقسیم وظایف و پاسخ‌گویی مناسب به نیازهای روزمره اعضا اشاره دارد.

همراهی عاطفی

توانایی اعضای خانواده برای تجربه، ابراز و پاسخ مناسب به هیجان‌هایی مانند شادی، ناراحتی، نگرانی، محبت و خشم را بررسی می‌کند.

آمیختگی عاطفی

میزان علاقه، توجه و مشارکت اعضای خانواده در زندگی و مسائل یکدیگر را بررسی می‌کند. در این حوزه، تعادل میان حمایت عاطفی و حفظ استقلال اعضا اهمیت دارد.

کنترل رفتار

نحوه تعیین و اجرای قواعد، حدود و انتظارات رفتاری در خانواده را بررسی می‌کند. کنترل رفتار در اینجا به معنای کنترل‌گری والدین نیست، بلکه به ساختار و قواعد رفتاری کل خانواده مربوط است.

عملکرد خانواده چیست؟

عملکرد خانواده به مجموعه شیوه‌هایی گفته می‌شود که اعضای خانواده برای ارتباط با یکدیگر، حل مسائل، تقسیم مسئولیت‌ها، پاسخ به نیازهای عاطفی و تنظیم رفتار به کار می‌گیرند.

یک خانواده سالم الزاماً خانواده‌ای بدون اختلاف یا مشکل نیست. تفاوت دیدگاه، تعارض و فشارهای روزمره در همه خانواده‌ها رخ می‌دهند. آنچه اهمیت دارد، نحوه مواجهه خانواده با این شرایط است.

عملکرد مطلوب خانواده معمولاً با ویژگی‌هایی مانند موارد زیر همراه است:

• امکان گفت‌وگوی روشن میان اعضا
• توانایی حل مسائل به شکل سازنده
• وجود مسئولیت‌ها و انتظارات نسبتاً مشخص
• پاسخ مناسب به احساسات اعضا
• وجود علاقه و حمایت متعادل
• قواعد رفتاری روشن و متناسب
• توانایی سازگاری با تغییرات زندگی

چرا ارزیابی عملکرد خانواده اهمیت دارد؟

روابط و ساختار خانواده می‌توانند بر بسیاری از جنبه‌های زندگی اعضا تأثیر بگذارند؛ از جمله:

• سازگاری روانی
• احساس امنیت
• نحوه مواجهه با استرس
• کیفیت روابط والد و فرزند
• مسئولیت‌پذیری
• حل تعارض
• استقلال نوجوان
• عملکرد تحصیلی و اجتماعی

ارزیابی عملکرد خانواده می‌تواند به شناسایی نقاط قوت و حوزه‌هایی که نیازمند توجه بیشتری هستند کمک کند.

تفسیر نتیجه

نتایج پرسش‌نامه باید به‌صورت چندبعدی بررسی شوند. ممکن است یک خانواده در حل مسئله عملکرد مناسبی داشته باشد اما در ارتباط عاطفی یا کنترل رفتار با دشواری بیشتری مواجه باشد.

به همین دلیل، بهتر است علاوه بر نمره کلی، خرده‌مقیاس‌های مختلف نیز به‌صورت جداگانه تفسیر شوند.

نتیجه پرسش‌نامه:

• تشخیص روان‌شناختی محسوب نمی‌شود.
• نشان‌دهنده دیدگاه پاسخ‌دهنده درباره خانواده است.
• ممکن است تحت تأثیر شرایط فعلی، تعارض‌های اخیر یا فشارهای زندگی قرار گیرد.
• بهتر است در صورت مشاهده مشکلات قابل‌توجه در کنار مصاحبه و سایر اطلاعات بررسی شود.

کاربران در صورت وجود سؤال درباره اجرای پرسش‌نامه، دریافت نتایج یا نحوه استفاده از گزارش می‌توانند از خدمات پشتیبانی مجموعه آگاه پدیدار استفاده کنند.

در صورتی که پژوهشگران، مراکز آموزشی یا متخصصان قصد استفاده پژوهشی یا سازمانی از پرسش‌نامه را داشته باشند، امکان دریافت راهنمایی درباره اجرای ابزار، نحوه گزارش نتایج و استفاده از خروجی‌ها وجود دارد.

همچنین در صورت نیاز به طراحی بسته‌های ارزیابی خانواده، نوجوان یا والدین، امکان بررسی نحوه ترکیب این پرسش‌نامه با سایر ابزارهای ارزیابی وجود دارد.

پرسش‌نامه عملکرد خانواده می‌تواند در موقعیت‌های مختلف مورد استفاده قرار گیرد.

مدارس و مراکز آموزشی

برای شناخت اولیه شرایط خانواده دانش‌آموز و بررسی حوزه‌هایی مانند:

• ارتباط خانواده
• مدیریت مسائل
• مسئولیت‌ها
• حمایت عاطفی
• قواعد و حدود رفتاری

نتایج می‌توانند در کنار مصاحبه نوجوان و ارزیابی‌های دیگر برای طراحی حمایت‌های مناسب استفاده شوند.

مراکز مشاوره و روان‌شناسی

برای بررسی اولیه عملکرد خانواده و شناسایی حوزه‌هایی که ممکن است نیازمند بررسی عمیق‌تر در مصاحبه یا جلسات مشاوره باشند.

پژوهش

FAD در مطالعات مرتبط با خانواده، سلامت روان، نوجوانان، روابط خانوادگی و مداخلات خانوادگی قابل استفاده است.

ارزیابی پیش و پس از مداخله

پرسش‌نامه می‌تواند در صورت طراحی مناسب مطالعه، پیش و پس از مداخلات خانوادگی اجرا شود تا تغییر ادراک اعضا از عملکرد خانواده بررسی شود.

خانواده‌های دارای نوجوان

این پرسش‌نامه برای بررسی عملکرد خانواده در دوره نوجوانی نیز قابل استفاده است. در این دوره، موضوعاتی مانند استقلال، قوانین خانه، ارتباط والد–نوجوان و تغییر مسئولیت‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

پرسش‌نامه FAD توسط Epstein، Baldwin و Bishop بر اساس الگوی مک‌مستر تدوین شده است. نسخه اصلی شامل ۶۰ عبارت و هفت مقیاس است و برای بررسی عملکرد خانواده در حوزه‌های مختلف طراحی شده است.

منابع اصلی پیشنهادی:

Epstein, N. B., Baldwin, L. M., & Bishop, D. S. (1983). The McMaster Family Assessment Device. Journal of Marital and Family Therapy, 9(2), 171–180.

Miller, I. W., Epstein, N. B., Bishop, D. S., & Keitner, G. I. (1985). The McMaster Family Assessment Device: Reliability and validity. Journal of Marital and Family Therapy, 11(4), 345–356.

Miller, I. W., Ryan, C. E., Keitner, G. I., Bishop, D. S., & Epstein, N. B. (2000). The McMaster approach to families: Theory, assessment, treatment and research. Journal of Family Therapy, 22, 168–189.

Bihun, J. T., Wamboldt, M. Z., Gavin, L. A., & Wamboldt, F. S. (2002). Can the Family Assessment Device (FAD) be used with school aged children? Family Process, 41, 723–731.

برای افزایش کیفیت پاسخ‌ها بهتر است شرایط زیر رعایت شود:

• هدف پرسش‌نامه پیش از شروع به‌صورت کوتاه برای پاسخ‌دهنده توضیح داده شود.
• پاسخ‌دهنده بر اساس وضعیت واقعی خانواده پاسخ دهد، نه تصویری که تصور می‌کند مطلوب‌تر است.
• تأکید شود پاسخ درست یا غلط وجود ندارد.
• پرسش‌نامه در محیط آرام و بدون حواس‌پرتی تکمیل شود.
• پاسخ‌دهنده برای انتخاب گزینه‌ها تحت تأثیر یا راهنمایی سایر اعضای خانواده قرار نگیرد.
• در صورت اجرای پرسش‌نامه برای والدین، بهتر است هر والد به‌صورت مستقل پاسخ دهد.
• پاسخ‌دهنده باید معنی عبارت‌ها را به‌درستی درک کند.
• در صورت ناتمام‌ماندن تعداد قابل‌توجهی از سؤال‌ها، نتیجه نباید بدون بررسی بیشتر تفسیر شود.
• پاسخ‌ها باید بر اساس تجربه کلی خانواده ارائه شوند و صرفاً یک اتفاق یا تعارض اخیر مبنای تمام پاسخ‌ها قرار نگیرد.

در ارزیابی خانواده نوجوان، اگر هدف بررسی دیدگاه والدین باشد، فرم توسط پدر یا مادر به‌صورت مستقل تکمیل می‌شود. نتیجه در این حالت بیانگر ادراک همان والد از عملکرد خانواده است و نباید به‌عنوان دیدگاه قطعی تمام اعضای خانواده تلقی شود.